allemansgoed Terheijl

allemansgoed Terheijl is een antwoord op de vraag: Van wie is het uitzicht?

Wat ons betreft, is Terheijl van ieder die er woont, werkt, op bezoek komt. Ieder met eigen kwaliteiten, rechten en verantwoordelijkheden, zo gevarieerd als het landschap. allemansgoed is een idee, of ideaal, dat in een brede samenwerking langzaam werkelijkheid lijkt te worden.

Terheijl was in de late middeleeuwen een uithof van het Klooster Aduard in Groningen, 20 km noordwaarts. Later werd het een buitenplaats en viel door de jaren heen uit elkaar. In de lokale herinnering bleef het weliswaar een landgoed, maar voor de argeloze bezoeker niet als zodanig onherkenbaar; geen poorten, geen hekken, slechts een enkele laan die nergens toe leidt…
Er wordt samen met verschillende partijen – provincie, gemeente, eigenaars, bewoners, gebruikers – gewerkt aan de omvorming naar een vrij toegankelijk landschap waarin verborgen historische en landschappelijke kwaliteiten beter leesbaar worden. Het gaat niet om de reconstructie van een historisch landgoed met bijbehorende ‘hiërarchie’, maar om een nieuwe vorm van eigenaarschap vanuit de hierboven gestelde vraag: ‘Van wie is het uitzicht?’
Oude verhalen zijn inspirerend, en het oudste verhaal over dit kleinschalige landschap is geologisch. Op weinig plekken in Nederland komen zoveel verschillende bodemsoorten zo dicht op elkaar voor, met de bijzondere potklei – een zeer compacte donkere, tot zwartbruine klei – als meest opvallend element.
De in de loop der eeuwen door de natuur én cultuur gevormde tamelijk unieke omstandigheden maken het zeker de moeite waard deze verder in kaart te brengen, te tonen, en mogelijk te ontwikkelen. De gemeenten Noordenveld en Leek, samen met de Provincie Drenthe, hebben ons, kunstenaars en ontwerpers, gevraagd om landgoed Terheijl beter zichtbaar en herkenbaar te maken, in overleg met inwoners en omwonenden.
Onderdeel van onze plannen daarvoor is deze website. Na een jaar inventariserende gesprekken en het opzetten van samenwerkingen is dat de aanzet tot een archief van ontdekkingen, ideeën en ook de nadrukkelijke uitnodiging om deel te nemen, mee te kijken, mee te denken, mee te werken.

Bodem

De rijke geschiedenis van Terheijl is nauwelijks herkenbaar in het landschap. Geen resten van een klooster, statige lanen of een monumentaal landhuis… Wie er woont kent misschien de achtergrond van een verlaging in het landschap of de betekenis van een in onbruik geraakt hek. Maar voor niet-ingewijden spreken deze elementen meestal niet of nauwelijks.
De belangrijkste van onze opgaven is het versterken van de eigenheid en daarmee de herkenbaarheid van het landgoed Terheijl. De hoofdlijn, of vertrekpunt, wordt gevormd door de geologische kenmerken. De grote lijnen van het natuurlijke Nederlandse landschap zijn vooral gevormd in, en kort na de laatste ijstijd. Zowel het reliëf, als de bodemsoorten aan de oppervlakte werden allemaal door ijs en wind gevormd. Met de langzame – natuurlijke – opwarming trokken planten en dieren mee met de steeds verder naar het noorden terugwijkende koudegrens. In de provincie Drente liggen 2000 pingoruïnes, de meeste onherkenbaar. Dit zijn komvormige laagtes van 10 tot 50 meter diameter die zijn gevormd door ijs! … Al deze ‘bodemschatten’ hebben geleid tot een ongewone biodiversiteit en door de eeuwen heen ook tot een heel divers cultureel gebruik van de grond. Het expliciet maken van kwaliteiten, door die zichtbaar te maken en te ontwikkelen, begint met de bodemkaart onder de topografische kaart te leggen. Een volgende stap is deze kwaliteiten ook zichtbaar te maken IN het landgoed. Daartoe worden bijvoorbeeld ‘veldpalen’ ontworpen die bodemsoort en dikte van de bovenste bodemsoort aangeven. Zij markeren toegankelijke paden. Toegankelijkheid van binnenuit is waarschijnlijk de belangrijkste ‘ingang’ voor allemansgoed Terheijl.

Meer specifieke informatie over de bodemsamenstelling, de zwerfkeien, etc. kunt u vinden door naar de kaart te gaan via BODEM en daar te klikken op de merktekens.

 

Flora

De flora maakt de landschappelijke overgangen zichtbaar tussen laag en hoog, nat en droog, klei en zand.
Heel specifiek voor een groot deel van Terheijl is dat er een dikke laag bijzonder fijne klei is afgezet. Omdat die relatief dicht aan de oppervlakte ligt kan het regenwater niet makkelijk weg zakken. Daarbij is potklei ook kalk- en voedselrijker dan keileem en zand. Door deze specifieke condities vinden we hier de zeldzame Tweestijlige meidoorn, zijn de bosanemonen er talrijk en uit inventarisaties door de K.N.N.V binnen het gebied van Natuurschoon weten we dat er meer dan 230 soorten voorkomen, wat erg veel is voor een dergelijk bos en graslandgebied. Bovendien is een deel zeer zeldzaam, naast de Tweestijlige meidoorn bijvoorbeeld Boszegge, Heelkruid en Groot heksenkruid. In de loop van het jaar zullen we hier bijzondere vondsten melden. Heeft u zelf bijzondere soorten gevonden, of planten, struiken of bomen waarvan u simpelweg geniet, dan horen wij dat graag. Meldingen worden zichtbaar gemaakt op de kaart van deze website onder FLORA

Gebruik

De verbondenheid van de bewoners met het landschap en met wat de bodem te bieden heeft, is sterk. Die verbondenheid kan bijvoorbeeld worden afgelezen uit de veldnamen die verzameld zijn door de historische vereniging. Ook weten we dat de aanwezigheid van potklei en veen van doorslaggevend belang geweest is voor de monniken van het klooster Aduard in Groningen om zich ook hier te vestigen eind 14e eeuw. Potklei is een uitstekend materiaal voor het maken van kloostermoppen (grote bakstenen), en waarschijnlijk ook voor hoogwaardiger aardewerk omdat het echt een zeer ‘plastische’ klei is waar meer mee kan dan een simpele baksteen maken.

De aanwezigheid van veen kwam daarbij goed van pas. Veen is een calorierijke brandstof waarmee je de voor het stoken van klei vereiste hoge temperaturen kunt halen. Zelfs aan het eind van de 19e eeuw startten de nieuwe eigenaren van Landgoed Terheijl nog een steenfabriek voor dakpannen.
Ook de ontginningen kun je zien als het voortzetten van een traditie die terug gaat tot de monniken van Aduard.
Maar begin twintigste eeuw werden bewoners zich bewust van het feit dat een bijzonder bosgebied op het punt stond te verdwijnen. Er was geen centrale eigenaar meer van het landgoed. Met de oprichting van Natuurschoon, een vereniging die staat voor wat de naam al zegt, en de daaropvolgende aankoop van het betreffende domein werd een belangrijke stap gezet in de Nederlandse natuurbescherming.

Op dit moment is de ruimtelijke én sociale kleinschaligheid slechts hier en daar nog herkenbaar en staat de kwetsbare flora opnieuw onder druk. Thematisch is de geologische geschiedenis van Terheijl absoluut de voorwaarde voor natuur en cultuur. Dat is de reden dat wij daarop voortborduren voor de productie van werken voor allemansgoed Terheijl door middel van gebiedseigen materialen; potklei, zand en autochtone beplanting. We zullen met plezier samenwerking zoeken met bewoners, omwonenden en nieuwkomers, om dankbaar gebruik te kunnen maken van lokale verhalen en ‘opgeslagen’ kennis. Zo hopen we bij te dragen aan de ontwikkeling van Terheijl als een echt allemansgoed met een zorgvuldige ontsluiting: fysiek met paden en entrees, mentaal met kennis en beelden.

Op de kaart die via de knop GEBRUIK zichtbaar wordt staan de velden met oude namen gemarkeerd, de plek waar de monniken werkten, waar de steenfabriek stond, waar de praalwagens worden gebouwd. Via CONTACT kunt u uw gebruik of herinneringen aan gebruik van het landschap doorgeven. Wij komen graag luisteren, en zo uw verhaal toevoegen aan de website.

 

Met vriendelijke groet,

Atelier Veldwerk: Rudy Luijters, Onno Dirker
 – KCCM: Krijn Christiaansen, Cathelijne Montens 
- Jeroen van Westen